Torán a través dos séculos: memoria documental dun couto histórico

Nos tempos afastados da Alta Idade Media, cando a escrita era privilexio de poucos e o latín daba forma á autoridade, aparece a primeira mención coñecida de Torán. Corría o ano 1145 cando o rei Afonso VII, acompañado da súa esposa Berenguela, deixou constancia nun solemne privilexio das doazóns feitas ao mosteiro de Celanova. Entre aquelas terras figuraba “Toeram”, un nome antigo que agochaba xa a semente da historia de Torán. Moito tempo despois, en 1899, Arturo Vázquez Núñez rescataría este testemuño do pasado e faríao público nas páxinas do Boletín da Comisión Provincial de Monumentos de Ourense, devolvéndolle voz a un documento esquecido. 

A partir dese primeiro fío, a historia de Torán vai reaparecendo, fragmentada pero persistente, nos arquivos de Simancas e da Real Chancillería de Valladolid. Alí consérvanse documentos que falan de homes e mulleres vencellados á torre e ao couto, de conflitos, dereitos e posesións que marcaron o devir do lugar. A súa lectura, mesmo superficial, deixa entrever unha vida intensa, atravesada pola lei e pola loita pola supervivencia e polo poder. 

En xullo de 1489, Xoán de Torán viu a súa seguridade ameazada. O medo a ataques e ao roubo dos seus bens levouno a solicitar un seguro real, concedido para protexelo fronte ás accións de Vasco Blanco, rexedor e veciño da cidade de Ourense. Poucos anos máis tarde, en 1492, outro documento fala de Diego de Torán, ao que se lle debía pagar o salario gañado na “guerra dos mouros”, na que participara baixo as ordes de Men Juárez. A historia de Torán entrelázase así coa dos grandes acontecementos do reino. 

No século XVI, a calma era escasa. En 1542, Alonso de Lanzós, xunto con Lope Núñez de Lanzós e Vasco de Puga, viuse envolto nun preito por terse apropiado dunha parte dos xuros situados nas alcábalas do viño e da carne da cidade de Ourense, así como das herdades do couto de Torán. As disputas prolongáronse no tempo e, en 1571, Francisco de Lanzós reclamou xustiza fronte a María de Herrera, viúva de Vasco de Puga, e aos seus fillos, esixindo a restitución de dous terzos do couto e dos dereitos económicos que lle correspondían. 

O final do século non trouxo paz. En 1594, o Concello de Allariz enfrontouse a María Cabeza de Vaca, herdeira de Francisco de Lanzós, polo aproveitamento de determinadas herdades do couto de Torán. Dous anos máis tarde, en 1596, Sancho Pardo Osorio de Lanzós, señor do couto, litixou tamén contra o Concello de Allariz pola posesión de prados e terras, prolongando vellos enfrontamentos que parecían non ter fin. 

Xa en 1628, cando o peso dos séculos comezaba a sentirse, un novo preito volveu situar a Torán nos tribunais. Benito de Prado Gato, veciño de San Miguel de Melias e de Santa María de Torán, demandou ao propio Concello de Torán, pechando así, polo menos nos documentos coñecidos, unha longa cadea de referencias xudiciais. 

Deste xeito, Torán emerxe da documentación histórica non só como un lugar, senón como un espazo vivo, marcado pola autoridade real, polos conflitos locais e pola memoria escrita que, séculos despois, aínda nos permite reconstruír a súa historia.